نخستین ها درمطبوعات زنان

این دوران مقارن با شرایط پرتحرک و تغییر و تحولات جهانی است .به گونه ای که انقلاب سیاسی در آمریکا ( در 1776 م )، انقلاب صنعتی در انگلستان ( در 175 م ) وبویژه انقلاب اجتماعی درفرانسه ( 1789 م ) دروجوه مختلف سیاسی ، اجتماعی ، فرهنگی واقتصادی باعث ایجاد تحولات اساسی در غرب شده بود و بخصوص درعرصه فرهنگ و اندیشه ، نویسندگان و فیلسوفانی چون ژان ژاک روسو ، ولتر ،منتسکیو و دیدروباتکیه برخرد ورزی ، عقل و منطق ، در برابر تعصبات کورکلیسا وبی عدالتی ها نظریه های سیاسی اجتماعی و فلسفی نوینی رامطرح کردند . این دیدگاه هها در کشورهایی که آمادگی تغییر وتحول را داشتند بسیار تأثیر گذار بود .ورود صنعت چاپ به اروپا که یکی ازنتایج این تحولات است سهم بسزایی در رشد اندیشه و اصلاح مناسبات اجتماعی و اقتصادی داشت .

          به این ترتیب طبقه روشنفکر ایران نیز تحت تأثیر این تحولات و موج آزادیخواهی و عقل مداری وشکوفایی خرد و اندیشه به عنوان تجلی هویت انسان این دوره ، قرار گرفت و موجد حرکتهای فکری – فرهنگی نسبتا قوی و باپشتوانه منطق وعقل در جامعه شد .ازجمله این حرکت ها ، ایجاد رشد فکری در بخشی ازجامعه زنان و آغاز اقدامات درون زا ، اصیل و متناسب بانیازهای واقعی زنان از سوی آنان بود .

          بی تردید دراین دوران ، حمایت برخی مردان مشروطه طلب و آزادیخواه درحوزه فرهنگ اندیشه ، زمینه فعالیت اجتماعی –فرهنگی بارورتری را برای زنان آگاه جامعه فراهم می کرد .

          عمده این حمایت ها ، درکار مطبوعاتی صاحبان نشریاتی چون حبل المتین وندای وطن که به مشکلات زن ایرانی می پرداختند ، نمود داشت .

          درچنین فضایی ، زنان هوشمند ، تحصیل کرده وبا همت با تأسیس مدارس دخترانه ، انجمن ها و انتشار نشریات تخصصی زنان ، به مقابله با جهل وعقب ماندگی تاریخی قشر عظیم زنان پرداختند .دراین مقاله ،دونشریه ‹‹‌دانش ›› و ‹‹‌  شکوفه ››‌ به عنوان اولین ها در مطبوعات خاص زنان که دراین دوران در تهران منتشر شده از چند زاویه مورد بررسی قرارمی گیرد .‹‹ دانش ››نخستین نشریه تخصصی زنان است که در سال 1328 هجری قمری با فاصله 75 سال از انتشار اولین روزنامه درایران ( کاغذ اخبار ، 1253 ق ) توسط خانم دکتر کمال در 6 صحفه منتشر شد . ‹‹ روزنامه شکوفه ›› نیز بامدیریت خانم مریم عمید ( مزین السلطنه ) مؤسس ومدیر مدرسه مزنیینه درسال 1330 هجری قمری در 4  صحفه وبه صورت مصورمنتشر می شد .نکته بسیار مهم مشترک در محتوای مطالب این دو نشریه ، انتشار حرفه ای آنهاست به این معنا که هر دو نشریه ، وظیفه اصلی واساسی مطبوعات راکه اطلاع رسانی و آموزش مخاطبان است راجدی گرفته وهدف خود قرار داده اند .یکی ازمهمترین آثار این نگاه حرفه ای ،تأکید براصلی ترین معضل زنان یعنی بیسوادی و عدم آگاهی و برنامه ریزی و هدف گذاری در طرح اهمیت این موضوع برای رفع مشکلات گوناگون این قشر عظیم و تعیین کننده در دایره شرایط روز فرهنگی جامعه است .به گونه ای که این نشریات افزایش اطلاعات زنان درحوزه خانه داری ، تربیت فرزند ، مناسبات اجتماعی و به طور خاص سوادآموزی و تعلیم زنان را دنبال می کنند . در اولین شماره ‹‹ دانش ›› درمقاله اصلی که درواقع ، سرمقاله این شماره است ،این موضوع نمود کامل دارد: ‹‹‌ بر ارباب دانش وبینش مخفی  نیست که خالق عقل و دانش و رازق کل آفرینش ، تربیت نوع بشر را از پسر و دختربه عهده کفایت و قوه درایت امهات نهاده و این موهبت رابه طایفه نسوان داده زیرا تمام موالید از حین تولید تا قرب ده سال کسب اخلاق وتربیت از مادرها می نماید … چه باید کرد که مادرها بتوانند از عهده این خدمت بخوبی برآیند ؟ باید عالم شوند که فرموده اند ( طلب العلم فریضه علی کل مومن ، مومنه ) یعنی تحصیل علم ودانش به هر مرد وزنی واجب است معلوم است اسباب تحصیل علم و دانش برای اطفال ، مدارس است که امروز بحمدالله دراین شهر پایتخت تایک اندازه برای اطفال ذکور و اناث تهیه شده واما تحصیل علم ودانش برای اکابر و اهل بینش اسبابی بهتر از جراید نیست که در اوقات فراغت باحواس جمع به مطالعه آن مشغول گردیده ازهمه  چیز دانا و عالم گردند ››

          دراین شماره ، مطالب پیرامون ‹‹ حفظ الصحه اطفال ، اغذیه مناسب اطفال ، طرح مسایل اخلاقی در خدمت عیب جویی از دیگران ، توصیه هایی به دوشیزگان ، خانه داری ،رسم شوهرداری و فواید نورآفتاب و داستانی با عنوان ‹‹ ملله و پنجره های شهری ››‌ است .

          درمورد اهمیت سواد آموزی همچنین درهمین شماره ، درمطلب ‹‹ رسم شوهر داری ››‌ آمده است :

          ‹‹ خانم نجیبه محترمه اگر سواد ندارد ، باید فورا در پی تحصیل سواد برآید ودرس بخواند .زیرا که زن بی سواد صاحب عقل و تمیز نخواهد شد و اگر سواد دارد باید بیشتر اوقات خویش رامصرف روزنامه خواندن نماید .به جهت اینکه کسی که روزنامه می خواند همه چیز می داند … ››‌ .

          روزنامه شکوفه به طور همه جانبه تری نسبت به نشریه دانش ، برضرورت تحصیل زنان و کسب علم و دانش ازسوی آنان تأکید می ورزد واخبار مربوط به مشکلات دانش آموزان و وضعیت مدارس دخترانه را دنبال می کند .به این ترتیب ‹‹ شکوفه ›› بااین ابزار می خواهد درجهت تثبیتت حقوق انسانی زنان وشکل دادن شخصیتی مستقل درآنان ، حرکت کند .

          شاید یکی از دلایل مهمی که منجر به ادامه انتشار این نشریه به مدت چهار سال می شود ، همین چارچوب محتوایی آن باشد .چرا که روزنامه شکوفه توانسته با مسئولین آموزش وپرورش وقت نیز تماس قابل توجهی برقرار کرده وازسوی آنها به عنوان یک نشریه دارای جایگاه که نظرش درجامعه تأثیر  گذار می باشد ، به رسمیت شناخته شود .

          درشماره یک روزنامه شکوفه (مورخ ذیحجه 1330 ه.ق) دررد تفکر حاکم برجامعه مبنی براینکه ‹‹ زنان نباید علم وخط وسواد داشته باشند.›› آمده است : ای خانم های محترمه ،چشم بازکنید حواس ظاهره وباطنه خودتان راجمع فرمایید وسخنان و اقوال بعضی ازعوام را دور اندازید که زنها نباید علم وخط و سواد داشته باشند .این حرفها شنیدنی و گوش دادنی نیست وبدون تأمل و تحقیق علم فریضه هرمسلم و مسلمه است … ›› این روزنامه درشماره هجدهم ، به مقایسه بودجه ای که دولت صرف مدارس دخترانه وپسرانه می کرده می پردازد و می نویسد : ‹‹ دولت درسال مبالغی مخارج مدارس پسران می نماید ولی درسال پنچ تومان اعانه نمی دهد به مدارس نسوان ، این بیچاره ها مدیران مدارس نسوان تاکی باید قرض کنند وخرج مدارس بنمایند آنچه البته به جایی نرسد فریاد است ›› مزین السلطنه ، مدیر روزنامه ، در شماره یک ‹‹ شکوفه ›› درمقاله ای باعنوان ‹‹ منافع روزنامه از برای خوانین محترمه ،››‌بیداری زنان تحذیر شده ازجهل راهدف اصلی خود از انتشار روزنامه ذکر کرده ومعتقد است : ‹‹ هیچ مملکتی پا به دایره تمدن وترقی نگذاشت مگر به واسطه روزنامه ، روزنامه است که تنفیذ افکار و تربیت نطق وگفتار می نماید وطریقه زندگانی  و تحصیل مکنت و ثروت را به ما نشان می دهد چون اول زمانی است که مازنهای ایرانی می خواهیم قدم در دایره ترقی بگذاریم واغلب ازماها بلکه عموما هنوزاز فواید علم وصنعت وهنر معیشت بی بهره و بی نصیب ماند ه حتی حساب ده شاهی پول رانمی توانیم داشته باشیم درصورتی که اطفال اقلا تاسن هفت سالگی در تحت تربیت امهات می باشند و آنچه ملکه طبیعت آنها می شود که باشیراندرون شد و باجان به درشود اما به چه وسیله می توان این عقاید و عادات راکه درنهاد مارسوخ پیدا کرده ترک شود . این کار ممکن نمی شود مگر به واسطه روزنامه و جرایدی که مخصوص خود خانمها وبه زبان خودشان که مأنوس هستند ایشان را از خواب غفلت بیدار و از اثر تخذیر مرفین جهل هوشیار کرد

          هیچ وقت نباید خیال کرد که زنها نباید در جرگه متمدنین عالم (وارد )بشوند ، نه چنین است .شیر که از بیشه بیرون آید ،نر وماده ندارد .سالها بود دراین خیال بودم که چه جهت دارد ازما زنهای ایرانی هیچ آثار علم ودانشی به عرصه بروز و ظهور نرسد و هیچ وقت خیال نمی کردم که باید علم ودانش منحصر به صنف رجال باشد وزنها از این فیض عظیم محروم ومأیوس باشند .درصورتی که قادر متعادل هردو رایکسان آفریده به علاوه چون خود زنان مربی اطفال می باشند ، ‹‹ در زیادت ادب و تربیت اخلاق آنها باید زیادتر سعی نمود … ››

          براساس ‹‹‌ احصائیه اداره معارف ›› وقت که درشماره 20‹‹‌ شکوفه ›› (مورخ صفرالمظفر 1332)چاپ شده است ، در این زمان ، 63 مدرسه به دختران اختصاصی داشته که 1813 دانش آموز شهریه می داده اند و 661نفر نیز به طورمجانی و رایگان تحصیل می کرده اند .

          ‹‹ شکوفه درادامه مطلب به نقل ازروزنامه ارشاد ، می نویسد :‹‹ ازهر صد نفر مرد ، 2نفر مشغول تحصیل اند و ازهر 200 نفر زن نیز 3نفر ،  امیدواریم که معارف ایران به قدر ی ترقی نماید که درهر صد نفر مرد ، 2نفر بی علم و درهر 200 نفر زن ، 3 نفر بی سواد  باشند .››‌

          نکته جالبی که نگاه حرفه ای وبیطرفه مدیریت روزنامه شکوفه را تأیید می کند ، تأکید خانم مزین السلطنه برضرورت ارائه اخبار صحیح و واقع گرایانه ازمسایل جامعه است .

          درشماره 15 ‹‹ شکوفه ›› دراین زمینه می خوانیم : ‹‹ برمدیر و هر جرید ه لازم است بدون ملاحظه اشخاص و غرض رانی ، اخبار را ازمنابع موثقه به وسیله مخبرین صدیق معتمد اخذ کرده ودرروزنامه خود درج نماید تاعموم مردم آن روزنامه رامقدس شمرده صمیمانه استقبال نمایند .روزنامه یعنی آینه درست نمای ملت نه آینه بدل نما … اینکه روزنامه رازبان ملت گفته اند برای آن است که حقوقی عمومی را از حیث جان ومال وناموس وشرف وآبرو به تساوی حفظ نماید .حق نویسد و حق بگوید تاحق خود راکاملااداکرده باشد والا روزنامه که بدون تحقیق مطلب نویسد و اخبار مجعوله خالی ازحقیقت نشر دهد هیچ وقت آزاد نیست وطرف توجه و اطمینان مردم نمی باشد .››‌

          موضوع دیگری که روزنامه شکوفه را به عنوان دومین نشریه خاص زنان برجسته می کند وصفت ‹‹ حرفه ای بودن ››‌را با تعاریفی که ما امروز ازاین واژه داریم مناسب آن می سازد ، تنوع مطلب و استفاده ازکاریکاتور در صفحه آخر روزنامه – به صورتی که تمام صفحه را دربرمی گیرد می باشد .کاریکاتورها باسبکی خاص که گاه توضیح بسیارکوتاهی را نیز همراه دارد ، درواقع مناسبات زن باهمسر ، مادر شوهر  وسایر افراد ، مثل فالگیر و رابه تصویر می کشند .

          مناسباتی که حاکی ازستم و ظلم مضاعف برزنان ایرانی و عدم آگاهی این قشر عظیم است واما شعارها و اهداف تعریفی شده این دو نشریه ، چه بوده است ؟ زیر آرم نام ‹‹ دانش ›› چارچوب روزنامه دانش ،  چنین عنوان شده است :‹‹ روزنامه ایست اخلاقی ، علم خانه داری ، بچه داری ، شوهرداری ، مفید به حال دختران و نسوان و به کلی از پلیتیک وسیاست مملکتی سخن نمی راند ››.

          این نشریه باوجودی که به طور صریح چارچوب محتوایی خود راکاملا از مسایل سیاسی جامعه برحذر داشته است ، اما تنها یکسال منتشر می شود و به نظرمی رسد بجز مشکلات مالی ، پشتوانه قوی برای انتشار نداشته است .

          اما روزنامه شکوفه که حدودا به فاصله دو سال پس از ‹‹ دانش ›› منتشر می شود ، با انتخاب این قطعه شعر بربالای نام ‹‹ شکوفه ›› : بادآمد وبوی عنبر آورد/  بادام شکوفه برسر آورد ، دردوخط داخل کادر ، هدف روزنامه و چارچوب محتوایی و روش انتشار آن را این گونه تعریف می کند :

          ‹‹ روزنامه ایست اخلاقی ، ادبی ، حفظ الصحه اطفال ، خانه داری ، بچه داری ، مسلک مستقیمش تربیت دوشیزگان وتصفیه اخلاق زنان ، راجع به مدارس نسوان .عجالتا ماهی دونمره طبع می شود ›› .

          بنابراین مشاهده می کنیم که هر دو نشریه ، اطلاع رسانی به زنان درمورد اخلاقی ، خانه داری ، تربیت فرزند ومدارس دخترانه رامورد نظر داشته اند که به واقع باتوجه به شرایط فرهنگی – اجتماعی زنان در آن زمان ، نیاز این قشر رادرک کرده و متناسب باآن هدف گذاری کرده اند .

          نکته دیگر اینکه ما امروز، درتعریف کارحرفه ای در مطبوعات ، ازسلامت انگیزه ونوع نگاه به مسایل ،سخن می گوئیم .وقتی نشریه ای توانست واقع بینانه و به دور از افراط وتفریط بامخاطبان خود گفت وگو کند ، حاکی از آن است که ازسلامت انگیزه برخوردار است .بحث تعامل داشتن بامردان دریک نشریه تخصصی زنان ،آن هم دراولین نشریه ، درسال 1328 هجری قمری درحدود یک قرن پیش ، خیلی جالب است .درشماره 3 ‹‹ دانش ›› ،‌ تحت  عنوان ‹‹‌ رسم زن داری ›› مقاله ای درج شده است که علت طرح های آن چنین آمده است : ‹‹ چون دراین جریده شرح مبسوطی درخصوص شوهرداری گفته شد محض اینکه خانم های محترمات تعرض ننمایند که ما گفتیم خاطر زنان همیشه متعلق ومتوجه مردان است وما نباید دائما طرف مرد را داشته باشیم لازم شد که قدری ازتکلیف مردها در مرحله زن داری بنویسیم ››.

          واما برخی توصیه ها را دراین مقاله می خوانیم :‹‹ …

          خوب است مردها از چیزهایی که دربیرون دیده و شنیده اند ازاخبارات ومطالب عمده و هر نوع اوضاعی که هست زن را هم اطلاع داده و ازهمه چیز او را آگاه ومستحضر سازد تاآن زن و شوهر با انس و … داشته باشند اگر بازنهای خود صحبت دارید کوشش کنید که محبت خود را به او معلوم نمائید ››‌

/ 0 نظر / 6 بازدید